Câu hỏi mà bộ phận an toàn hay nhận từ ban giám đốc là: bộ cứu hộ không gian hạn chế có phải thứ bắt buộc mua. Hay chỉ là “nên có”? Ở Việt Nam câu trả lời nằm trong một dòng rất ngắn của QCVN 34:2018/BLĐTBXH — quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn lao động khi làm việc trong không gian hạn chế, ban hành kèm Thông tư 29/2018/TT-BLĐTBXH và có hiệu lực từ 01/7/2019.
Mục 4.3.2 của quy chuẩn ghi nguyên văn: “Người sử dụng lao động phải đảm bảo trang bị đầy đủ các phương tiện, dụng cụ cần thiết cho đội cứu nạn cứu hộ.” Đó là nghĩa vụ, không phải khuyến nghị.
Trước hết: cái hố của bạn có phải “không gian hạn chế” không?
Nhiều đơn vị nghĩ không gian hạn chế chỉ là bồn kín. Quy chuẩn định nghĩa rộng hơn nhiều. Theo mục 1.3.1, một chỗ được coi là không gian hạn chế khi có đủ cả bốn đặc điểm sau:
- Đủ lớn để chứa người lao động vào làm việc.
- Về cơ bản không được thiết kế cho người vào làm việc thường xuyên.
- Có một hoặc nhiều yếu tố nguy hiểm, có hại theo mục 1.3.2.
- Có một trong các hạn chế: hạn chế không gian và vị trí làm việc; hạn chế trao đổi không khí với bên ngoài; hoặc hạn chế lối vào, lối ra bởi vị trí hay kích thước, khiến việc thoát hiểm không thuận lợi.
Điểm thứ tư là chỗ nhiều nơi bị bất ngờ: chỉ cần lối ra vào khó thoát hiểm là đã đủ điều kiện thứ tư. Không nhất thiết phải kín khí. Hố ga, hầm bơm, bể lắng, khoang tàu, đường hầm cáp, thùng trộn, cyclone. Hầu hết đều rơi vào định nghĩa này.
Mục 4.1 đặt ba ngưỡng cụ thể mà kết quả đo khí phải nằm trong đó: oxy 19,5 %–23,5 % theo thể tích; khí dễ cháy dưới 10 % giới hạn nổ dưới (LEL); từng chất độc hại không vượt ngưỡng tiếp xúc cho phép.
Năm vai trò mà quy chuẩn bắt phải có tên
QCVN 34 không nói chung chung “phải có người giám sát”. Nó định danh năm vai trò ở các mục 1.3.3 đến 1.3.7:
- Người giám sát, chỉ huy — được người sử dụng lao động ủy quyền quản lý người lao động thực hiện công việc.
- Người cấp phép — phải có trình độ và kinh nghiệm an toàn vệ sinh lao động về dây chuyền, máy, thiết bị tại chính cơ sở đó.
- Người vào trong không gian hạn chế.
- Người canh gác — đứng ngoài, gần lối ra vào.
- Người đo, kiểm tra khí.
Trách nhiệm của người canh gác ở mục 2.1.5 đáng đọc kỹ. Vì nó gắn thẳng vào thiết bị: người canh gác phải duy trì liên lạc thường xuyên với người bên trong và hỗ trợ, ứng cứu khi cần thiết. Đồng thời thông báo cho đội cứu hộ khi có tình huống khẩn cấp. Muốn “hỗ trợ, ứng cứu” mà không có phương tiện kéo người lên thì vai trò này chỉ còn là ghi sổ. Và đó là lý do bộ giá cứu hộ hay cột davit nên được dựng trước khi người xuống.
Ngành nào chạm vào quy chuẩn này nhiều nhất
Xử lý nước thải và cấp thoát nước
Đây là ngành có mật độ không gian hạn chế dày nhất: hố ga, hầm bơm, bể lắng, bể điều hoà, đường ống. Nguy cơ đặc trưng là H₂S và thiếu oxy ở đáy hố — cả hai đều không nhìn thấy được. Cấu hình phổ biến là một bộ trọn gói 3M DBI-SALA 8302500 dựng ngay miệng hố, vì hố ga thường tròn và nền quanh miệng hố không phẳng — bốn bàn chân tự cân bằng của bộ này xử lý được. Xem thêm giải pháp cho xử lý nước thải công nghiệp.
Dầu khí và hoá dầu
Bồn chứa, tháp, bình phản ứng — vào để vệ sinh, kiểm tra ăn mòn, thay lớp lót. Đặc thù ở đây là lối vào bên hông (side manway) chứ không phải trên đỉnh, và quanh miệng có gờ, bulông, đường ống. Đây chính là lúc khả năng chỉnh độ lệch của 3M DBI-SALA 8518001 có giá trị: hai dải chỉnh 29,2–69,8 cm và 59,7–108 cm cho phép đưa puly ra khỏi vùng vướng mà không phải dời cả chân đế. Xem thêm trang dầu khí hoá dầu.
Xi măng, khai khoáng và công nghiệp nặng
Silo, cyclone, băng tải kín, hầm nghiền. Rủi ro nổi bật là bụi và vật liệu tụt — dòng vật chất không mong muốn chảy vào không gian có người bên trong, đúng như quy chuẩn liệt kê ở mục 1.3.2. Ở nhóm này việc vào là thường xuyên và có lịch, nên hướng lắp chân đế cố định tại từng miệng silo rồi dùng chung một cột davit và một tời thường kinh tế hơn mua nhiều bộ trọn gói. Tham khảo hầm mỏ xi măng và khai khoáng.
Đóng tàu và sửa chữa tàu
Khoang đáy đôi, két dằn, hầm hàng. Đặc thù: lối xuống hẹp, sâu, và nhiều tầng — người phải qua nhiều khoang mới tới chỗ làm việc. Ở đây thiết bị cho phép người tự thoát lên có giá trị đặc biệt, vì đội ứng cứu bên ngoài không phải lúc nào cũng tiếp cận được ngay. Xem đóng tàu.
Thực phẩm, đồ uống và hoá chất nhẹ
Bồn lên men, bồn trộn, tank CIP. Người vào chủ yếu để vệ sinh, và rủi ro hay bị xem nhẹ vì “bồn sạch”. Nhưng hơi hoá chất tẩy rửa còn sót và thiếu oxy sau khi xả CO₂ là nguyên nhân tai nạn thực tế. Xem thực phẩm đồ uống và hoá chất công nghiệp.
Bộ tối thiểu để nói được câu “đã trang bị đầy đủ”
Quy chuẩn không liệt kê danh mục thiết bị, nên trách nhiệm chứng minh “đầy đủ” thuộc về doanh nghiệp. Trong thực tế đi kiểm tra, một bộ được coi là đủ để đưa người ra khỏi hố thường gồm:
| Nhóm | Vai trò trong tình huống ứng cứu |
|---|---|
| Kết cấu đứng — chân đế + cột davit, hoặc bộ trọn gói | Tạo điểm treo thẳng trên miệng hố, để lực kéo không nghiêng |
| Tời quay tay có phanh, ví dụ 3M 8518560 | Kéo người lên có kiểm soát; buông tay là tải đứng yên |
| Hệ ròng rọc tỉ lệ, ví dụ 3M DBI-SALA 3602100 | Kéo được người nặng bằng sức một người; cho phép tự thoát |
| Đai an toàn toàn thân có điểm móc vai | Giữ người thẳng đứng khi kéo qua lỗ hẹp |
| Thiết bị đo khí | Điều kiện tiên quyết trước khi cấp phép, theo mục 3.1 |
| Bảo vệ hô hấp cho người ứng cứu | Đội ứng cứu không được vào với không khí chưa đạt ngưỡng |
Với nhóm cuối, cần lưu ý một điểm hay bị bỏ sót: người ứng cứu lao vào hố mà chỉ đeo khẩu trang lọc thì không giải quyết được trường hợp thiếu oxy — phin lọc không sinh ra oxy. Tình huống thiếu oxy cần thiết bị cấp khí. Xem nhóm thiết bị lọc và cấp khí.
Giấy phép: chín nội dung bắt buộc và thời hạn lưu một năm
Mục 3.1 liệt kê những gì giấy phép vào không gian hạn chế phải ghi: vị trí và tên hoặc mã số không gian; mô tả công việc; họ tên người giám sát, chỉ huy; họ tên người vào trong và người canh gác; họ tên người cấp phép và thời gian cấp; kết quả đo, kiểm tra không khí trước khi cấp phép cùng yêu cầu về tần suất và vị trí đo trong quá trình làm việc; thời hạn hiệu lực; các biện pháp an toàn phải thực hiện trước và duy trì suốt quá trình; và các nội dung khác theo yêu cầu của cơ sở.
Mục 3.2 thêm một nghĩa vụ hồ sơ: giấy phép đã đóng hoặc đã bị thu hồi phải lưu tại cơ sở ít nhất 01 năm.
Và mục 2.2.7 cho người canh gác một quyền rất mạnh: khi chất lượng không khí hoặc các yếu tố nguy hiểm có nguy cơ gây hại, người canh gác phải báo cáo để tạm đình chỉ công việc, và người cấp phép phải cho dừng việc và thu hồi giấy phép đã cấp.
Danh sách kiểm tra thực hành trước mỗi ca vào nằm ở bài checklist dựng bộ cứu hộ trước ca vào bồn. Còn so sánh chọn cấu hình thiết bị thì xem bộ trọn gói hay cột davit ghép tời. Toàn bộ nhóm hàng tại trang làm việc trong không gian hẹp hạn chế.
Câu hỏi thường gặp
QCVN 34:2018 có bắt buộc doanh nghiệp mua thiết bị cứu hộ không?
Mục 4.3.2 của quy chuẩn quy định người sử dụng lao động phải đảm bảo trang bị đầy đủ các phương tiện, dụng cụ cần thiết cho đội cứu nạn cứu hộ. Quy chuẩn không liệt kê danh mục cụ thể, nên doanh nghiệp tự xác định thiết bị nào là cần thiết theo đặc điểm không gian hạn chế của mình, và phải chứng minh được tính đầy đủ đó khi bị kiểm tra.
Hố ga không kín khí thì có phải không gian hạn chế không?
Rất có thể là có. Theo mục 1.3.1, chỉ cần hội đủ bốn đặc điểm: đủ lớn để chứa người, về cơ bản không thiết kế cho người vào làm việc thường xuyên, có yếu tố nguy hiểm hoặc có hại, và có ít nhất một hạn chế. Hạn chế đó có thể chỉ là lối vào ra khó thoát hiểm, không nhất thiết phải là hạn chế trao đổi không khí.
Nồng độ oxy bao nhiêu thì được phép vào?
Mục 4.1 của QCVN 34:2018 quy định lượng oxy trong không khí phải chiếm từ 19,5 % đến 23,5 % tính theo thể tích. Đồng thời hàm lượng khí dễ cháy phải dưới 10 % giới hạn nổ dưới, và từng chất độc hại không được vượt ngưỡng tiếp xúc cho phép.
Giấy phép vào không gian hạn chế phải lưu bao lâu?
Theo mục 3.2, giấy phép đã được đóng hoặc đã bị thu hồi cần được lưu giữ tại cơ sở sản xuất ít nhất một năm. Giấy phép phải ghi đủ chín nhóm nội dung nêu ở mục 3.1, trong đó có kết quả đo kiểm tra không khí trước khi cấp phép.
