Phát cho mỗi công nhân một chiếc mặt nạ là phần dễ nhất. Phần khó là bảo đảm chiếc mặt nạ ấy thực sự bảo vệ: đúng phin cho đúng chất, vừa khuôn mặt người đeo, thay phin đúng hạn, được kiểm tra và vệ sinh, và người đeo biết dùng. Tiêu chuẩn OSHA 29 CFR 1910.134 của Hoa Kỳ gom tất cả những việc đó vào một khung gọi là chương trình bảo vệ hô hấp.
Bài viết tóm tắt các bước của khung này bằng ví dụ cụ thể: một xưởng cấp phát mặt nạ 3M 7502 — bản 37081(AAD) được NIOSH phê duyệt — cho công nhân phun sơn và pha hóa chất. Các trích dẫn điều khoản lấy từ văn bản 1910.134 trên trang osha.gov; quy định Việt Nam áp dụng cho doanh nghiệp của bạn cần được đối chiếu riêng.
1. Chương trình viết và người phụ trách
Điều (c)(1) yêu cầu chương trình bằng văn bản, với thủ tục riêng cho từng nơi làm việc, gồm: cách chọn mặt nạ, đánh giá y tế, phương pháp fit test, sử dụng thường xuyên và khẩn cấp, lịch vệ sinh và bảo trì, đào tạo, và đánh giá hiệu quả định kỳ. Điều (c)(3) yêu cầu cử một người quản lý chương trình có đào tạo hoặc kinh nghiệm phù hợp với mức phức tạp của chương trình.
Với xưởng nhỏ, người này thường là cán bộ an toàn — điều quan trọng là có tên người chịu trách nhiệm, không phải “phòng nào cũng làm một chút”.
2. Đánh giá mối nguy và chọn mặt nạ
Điều (d)(1)(ii) yêu cầu chọn mặt nạ được NIOSH chứng nhận và chỉ dùng trong điều kiện của chứng nhận đó. Mặt nạ nửa mặt lọc khí có hệ số bảo vệ ấn định (APF) là 10 theo Bảng 1 của 1910.134 — tức chỉ phù hợp khi nồng độ chất ô nhiễm không vượt quá 10 lần giới hạn phơi nhiễm.
Với ví dụ xưởng sơn, việc chọn đi theo hai bước: đo hoặc ước lượng nồng độ hơi dung môi, rồi chọn phin theo nhóm chất — phin hơi hữu cơ 3M 6001 kèm tấm lọc 5N11 khi có bụi sơn; phin lọc 3M 6006 khi có thêm khí axit hoặc formaldehyde. Nồng độ vượt APF 10 thì phải chuyển lên mặt nạ nguyên mặt hoặc hệ cấp khí, không phải “đeo chặt hơn”. Bảng so sánh ba cỡ nằm trong bài so sánh 3M 7502, 7501, 7503.
3. Đánh giá y tế trước khi fit test
Điều (e)(1) yêu cầu đánh giá y tế để xác định người lao động có đủ sức khỏe đeo mặt nạ hay không — trước khi fit test hoặc trước khi bắt đầu dùng tại nơi làm việc. Mặt nạ lọc khí tăng sức cản khi hít vào; người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch cần được bác sĩ đánh giá trước.
4. Fit test: trước lần đầu, khi đổi mặt nạ, và hằng năm
Điều (f)(2) quy định fit test trước lần dùng đầu tiên, mỗi khi đổi sang mặt nạ khác (khác cỡ, kiểu, model hoặc hãng), và ít nhất mỗi năm một lần. Hệ quả thực tế: nếu xưởng đổi từ 7502 sang 7503 cho một người, hoặc chuyển sang hãng khác, người đó phải fit test lại.
Với mặt nạ nửa mặt, cả hai phương pháp đều dùng được: fit test định tính (QLFT) dùng cho mặt nạ áp âm cần fit factor từ 100 trở xuống theo điều (f)(6); fit test định lượng (QNFT) đạt khi fit factor từ 100 trở lên theo điều (f)(7). Khác biệt giữa hai cách có trong bài fit test định tính và định lượng; xưởng tự làm fit test định tính có thể dùng bộ fit test 3M FT-10.
5. Kiểm tra độ kín mỗi lần đeo và quy định về râu
Fit test chỉ làm mỗi năm một lần; còn điều (g)(1)(iii) yêu cầu người đeo tự kiểm tra độ kín mỗi lần đeo — kiểm tra áp âm và áp dương theo phụ lục B-1 hoặc quy trình của nhà sản xuất. Điều (g)(1)(i)(A) cấm cho đeo mặt nạ kín mặt khi râu hoặc lông mặt nằm giữa viền đệm và da. Đây là điểm hay vướng nhất ở xưởng: quy định cạo râu phải được viết rõ trong chương trình, không để từng tổ trưởng tự quyết.
6. Bảo trì: kiểm tra, vệ sinh, cất giữ, lịch thay phin
- Kiểm tra trước mỗi lần dùng và khi vệ sinh — điều (h)(3)(i)(A). Với dòng 7500, đó là đệm mặt, van hít, van thở, dây đeo và khung giữ phin; hỏng bộ phận nào thay bằng phụ tùng chính hãng của dòng 7500. Danh sách mã có trong bài phụ tùng thay thế mặt nạ 3M 7502.
- Vệ sinh, khử khuẩn đủ thường xuyên để giữ mặt nạ sạch — điều (h)(1). Datasheet 3M dòng 7500: nước không quá 50 °C, không dùng chất tẩy có lanolin hoặc dầu, không hấp tiệt trùng.
- Lịch thay phin hơi, khí — điều (d)(3)(iii)(B): phin không có chỉ thị hết hạn (ESLI) thì phải thay theo lịch dựa trên dữ liệu khách quan, và lịch đó được ghi vào chương trình. Không thay phin theo kiểu “ngửi thấy mùi mới thay”. Cách lập lịch có trong bài bao lâu thay phin lọc 3M.
7. Đào tạo, đánh giá chương trình và hồ sơ
Người lao động phải được đào tạo trước khi dùng và đào tạo lại hằng năm — điều (k)(5) — cũng như khi nơi làm việc hoặc loại mặt nạ thay đổi. Nội dung tối thiểu: vì sao cần mặt nạ, giới hạn của nó, cách đeo và cách đeo, bảo quản mặt nạ 3M 7502, cách kiểm tra độ kín, và dấu hiệu phải rời khu vực.
Điều (l) yêu cầu đánh giá nơi làm việc khi cần để bảo đảm chương trình vẫn hiệu quả, và thường xuyên hỏi ý kiến người đeo — mặt nạ có vừa, có cản trở công việc không. Điều (m) yêu cầu lưu hồ sơ; riêng hồ sơ fit test được giữ đến lần fit test kế tiếp.
Một chương trình như vậy nghe nhiều giấy tờ, nhưng mỗi bước chặn đúng một lỗ hổng thường gặp: phin sai chất, mặt nạ sai cỡ, đệm hở vì râu, phin quá hạn, van hỏng không ai phát hiện. Khi các lỗ hổng này được chặn, mặt nạ phòng độc 3M 7502 mới đạt đúng mức bảo vệ mà phin lọc tạo ra.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình bảo vệ hô hấp theo OSHA 1910.134 gồm những phần nào?
Theo điều (c)(1), chương trình viết gồm: chọn mặt nạ, đánh giá y tế, fit test, sử dụng thường xuyên và khẩn cấp, vệ sinh và bảo trì, chất lượng khí thở cho hệ cấp khí, đào tạo, và đánh giá hiệu quả định kỳ; kèm một người quản lý chương trình đủ năng lực theo điều (c)(3).
Bao lâu phải fit test lại mặt nạ 3M 7502?
Theo OSHA 1910.134 điều (f)(2): trước lần dùng đầu tiên, mỗi khi đổi sang mặt nạ khác cỡ, kiểu, model hoặc hãng, và ít nhất mỗi năm một lần. Ngoài ra người đeo phải tự kiểm tra độ kín mỗi lần đeo.
Có râu có đeo mặt nạ nửa mặt được không?
OSHA 1910.134 điều (g)(1)(i)(A) không cho phép đeo mặt nạ kín mặt khi râu hoặc lông mặt nằm giữa viền đệm và da, hoặc cản trở hoạt động của van. Người cần để râu phải dùng loại mặt nạ không dựa vào độ kín mép, như hệ cấp khí kiểu mũ trùm.
Mặt nạ nửa mặt 3M 7502 dùng được ở nồng độ bao nhiêu?
Mặt nạ nửa mặt lọc khí có hệ số bảo vệ ấn định APF 10 theo Bảng 1 của OSHA 1910.134; 3M ghi dòng 7500 dùng tới 10 lần PEL với phin, tấm lọc phù hợp. Nồng độ cao hơn phải chuyển sang mặt nạ nguyên mặt hoặc hệ cấp khí.
