Khi thanh tra lao động hỏi “cái mặt nạ này có đủ bảo vệ cho công đoạn đó không?”. Câu trả lời không phải là tên hãng hay tờ chứng nhận. Nó là một phép so sánh giữa hai con số: nồng độ chất trong không khí ở vị trí làm việc. Và ngưỡng mà loại thiết bị đó được phép dùng.
Phần lớn hồ sơ an toàn hô hấp ở Việt Nam có đủ giấy tờ nhưng thiếu đúng phép so sánh này. Bài viết đi qua ba con số quyết định trong tài liệu 3M — 10 lần, 50 lần và 19,5 phần trăm. Cùng cơ sở pháp lý đứng sau chúng.
Phê duyệt NIOSH: cái gì được duyệt và duyệt theo cặp
Phin lọc 3M được phê duyệt theo hệ NIOSH — Viện Quốc gia về An toàn và Sức khoẻ Nghề nghiệp của Mỹ. Điều quan trọng nhất về hệ này thường bị hiểu sai: NIOSH không phê duyệt riêng cái phin. Nó phê duyệt tổ hợp mặt nạ cộng với phin.
Hướng dẫn sử dụng của 3M viết đúng như vậy: phin họ D8000 chỉ dùng cho mặt nạ nửa mặt HF-800. Mặt nạ nguyên mặt FF-800 theo nhãn phê duyệt NIOSH. Bảng thông số kỹ thuật của mặt nạ HF-800 nêu chiều ngược lại: mặt nạ này được NIOSH phê duyệt để dùng với phin họ D8000, tấm lọc họ D3000, tấm lọc vỏ cứng họ D9000 và tấm lọc họ D7000.
Hệ quả pháp lý: ghép một phin của hãng khác lên mặt nạ 3M. Hay ghép chéo hai họ 3M, là ra khỏi phạm vi phê duyệt. Kể cả khi lắp vừa về mặt cơ khí. Trong hồ sơ an toàn, tổ hợp đó không còn chứng nhận nào đứng sau.
Ngoài NIOSH, hướng dẫn của 3M cho họ D8000 ghi thêm một phê duyệt song song: sản phẩm có phê duyệt kép, vừa là phin hoá chất theo NIOSH của Mỹ, vừa là phin hoá chất Loại 1 theo Bộ Lao động Brazil. Chi tiết này ít dùng ở Việt Nam nhưng đáng biết khi đọc nhãn nhiều thứ tiếng trên bao.
Con số thứ nhất và thứ hai: 10 lần và 50 lần PEL
PEL là giới hạn phơi nhiễm cho phép. Nồng độ tối đa của một chất mà người lao động được tiếp xúc. Tài liệu 3M dùng PEL làm đơn vị đo cho toàn bộ giới hạn sử dụng.
| Loại thiết bị | Điều kiện | Ngưỡng tối đa |
|---|---|---|
| Mặt nạ nửa mặt | Đã kiểm tra độ khít | 10 lần PEL |
| Mặt nạ nguyên mặt | Kiểm tra độ khít định tính | 10 lần PEL |
| Mặt nạ nguyên mặt | Kiểm tra độ khít định lượng | 50 lần PEL |
Hai dòng cuối bảng chứa một điểm mà rất ít hồ sơ ở Việt Nam làm đúng: cùng một chiếc mặt nạ nguyên mặt, ngưỡng được phép dùng chênh nhau năm lần. Chỉ vì cách kiểm tra độ khít khác nhau.
Nói cách khác, ngưỡng 50 lần PEL không phải thuộc tính của thiết bị. Nó là thứ nhà máy phải tự chứng minh bằng một buổi kiểm tra độ khít định lượng có hồ sơ. Không có hồ sơ đó thì dù đang đeo mặt nạ nguyên mặt, ngưỡng hợp lệ vẫn chỉ là 10 lần.
Đây là lý do vì sao mặt nạ nửa mặt như mặt nạ 3M HF-802SD lắp phin lọc 3M D8003 phù hợp với đại đa số công việc trong nhà xưởng. Nhưng không phải là câu trả lời cho mọi tình huống. Cách tổ chức buổi kiểm tra độ khít nằm ở nhóm bài kiểm tra độ kín khít.
Con số thứ ba: 19,5 phần trăm oxy — ngưỡng không thương lượng
Hướng dẫn của 3M mở đầu phần giới hạn sử dụng bằng một câu ngắn: phin và tấm lọc không cung cấp oxy. Tiếp theo là ngưỡng cứng: không dùng trong bầu không khí chứa dưới 19,5 phần trăm oxy.
Cùng nhóm với ngưỡng này là ba tình huống cấm khác:
- Nồng độ chất ô nhiễm nguy hiểm tức thời đến tính mạng và sức khoẻ.
- Nồng độ không xác định — chưa đo thì chưa được dùng mặt nạ lọc.
- Vượt các quy định hiện hành của địa phương. Nếu quy định đó chặt hơn.
Ba dòng đầu mô tả gần như chính xác điều kiện bên trong bồn chứa, hầm kín và silo chưa thông gió. Tức công việc trong không gian hẹp hạn chế. Với những nơi đó, không có phin lọc nào là đủ — không phải vì phin kém. Mà vì cơ chế của phin lọc là làm sạch không khí sẵn có. Và ở đó không có đủ không khí sạch để làm sạch. Giải pháp phải là thiết bị lọc khí chạy pin hoặc hệ cấp khí đường ống.
Điều kiện thứ hai — “nồng độ không xác định” — đáng chú ý riêng. Vì nó biến việc đo không khí thành điều kiện tiên quyết chứ không phải bước tuỳ chọn. Không đo thì không có mẫu số cho phép so sánh 10 lần PEL. Và không có mẫu số thì không kết luận được thiết bị có đủ hay không.
Hai điều kiện kỹ thuật khác trong cùng danh sách
Hai giới hạn còn lại trong hướng dẫn 3M ít được nhắc nhưng bị vi phạm rất thường xuyên:
- Không được sửa đổi hay làm sạch phin và tấm lọc bằng hút bụi, rửa hoặc khí nén. Với tấm lọc hạt như phin lọc 3M D3091, lý do là khả năng lọc đến từ sợi tích điện. Rửa xong tấm lọc trông sạch hơn nhưng lọc kém hơn.
- Không dùng cho người có râu hoặc bất kỳ điều kiện nào cản trở việc làm kín giữa mặt và vành đệm mặt nạ. Đây là điều kiện kỹ thuật, không phải quy định nội quy. Vành đệm không tiếp xúc kín thì không khí bẩn đi vòng qua phin.
Cả hai đều thuộc loại vi phạm không để lại dấu vết: mặt nạ vẫn đeo, phin vẫn lắp, nhìn từ ngoài vào hoàn toàn đúng quy định.
Chương trình bảo vệ hô hấp bằng văn bản — phần bị bỏ qua nhiều nhất
Đây là điều kiện đứng trên tất cả các con số ở trên. Hướng dẫn sử dụng của 3M viết: trước khi sử dụng thiết bị này trong lao động, phải triển khai một chương trình bảo vệ hô hấp bằng văn bản đáp ứng mọi yêu cầu của cơ quan quản lý sở tại. Tài liệu dẫn quy định Mỹ 29 CFR 1910.134 làm ví dụ, và liệt kê ba thành phần bắt buộc của chương trình đó:
- Đánh giá y tế cho người sẽ đeo.
- Đào tạo.
- Kiểm tra độ khít (fit testing).
Ba việc này không phải thủ tục hình thức, mà là thứ làm cho các con số phía trên có nghĩa:
- Đánh giá y tế xác định người đó có đủ sức khoẻ để thở qua sức cản của phin trong cả ca hay không.
- Đào tạo là thứ bảo đảm công nhân lắp phin đúng — nghe tiếng “click” ở họ khớp nối nhanh, vặn đủ một phần tư vòng ở họ chốt cài như phin lọc 3M 6003, và lắp cả hai bên.
- Kiểm tra độ khít là thứ quyết định ngưỡng 10 lần hay 50 lần PEL — tức là quyết định trực tiếp thiết bị có hợp lệ cho công đoạn đó không.
Nếu chỉ chọn được một việc để bắt đầu, nên bắt đầu từ việc thứ ba, vì nó vừa là điều kiện của chương trình vừa là căn cứ cho phép so sánh nồng độ.
Ba câu hỏi để tự soát hồ sơ
| Câu hỏi | Nếu chưa trả lời được |
|---|---|
| Nồng độ chất tại vị trí đó là bao nhiêu, đo khi nào? | Rơi vào trường hợp “nồng độ không xác định” — chưa được dùng mặt nạ lọc |
| Nồng độ đó gấp mấy lần PEL? | Không kết luận được thiết bị có đủ không |
| Người đeo đã kiểm tra độ khít chưa, định tính hay định lượng? | Ngưỡng hợp lệ phải lấy mức thấp là 10 lần PEL |
Ba câu này trả lời được thì hồ sơ an toàn hô hấp đứng vững; thiếu câu nào thì phần còn lại của hồ sơ, kể cả chứng từ COC đầy đủ, cũng không bù được. Cách đọc mã và soi chứng từ nằm ở bài phin lọc 3M chính hãng; ranh giới ngành nào phải chuyển sang cấp khí nằm ở bài ngành nào cần phin lọc khí. Toàn bộ danh mục xem tại trang nhà phân phối 3M.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ lọc 3M dùng được tới nồng độ bao nhiêu?
Theo giới hạn sử dụng trong hướng dẫn 3M: tối đa 10 lần giới hạn phơi nhiễm cho phép với mặt nạ nửa mặt, và với mặt nạ nguyên mặt khi chỉ kiểm tra độ khít định tính. Ngưỡng 50 lần chỉ áp dụng cho mặt nạ nguyên mặt đã kiểm tra độ khít định lượng. Trong mọi trường hợp, không dùng khi nồng độ nguy hiểm tức thời đến tính mạng, khi nồng độ không xác định, hoặc khi không khí dưới 19,5 phần trăm oxy.
Có được lắp phin lọc hãng khác lên mặt nạ 3M không?
Không, nếu xét theo phê duyệt. NIOSH phê duyệt tổ hợp mặt nạ cộng phin chứ không phê duyệt riêng từng bộ phận, và hướng dẫn 3M ghi phin chỉ dùng với các mặt nạ được liệt kê theo nhãn phê duyệt NIOSH. Ghép chéo hãng, hoặc ghép chéo hai họ kết nối của chính 3M, làm tổ hợp ra khỏi phạm vi phê duyệt kể cả khi lắp vừa về mặt cơ khí.
Chương trình bảo vệ hô hấp bằng văn bản gồm những gì?
Hướng dẫn sử dụng của 3M yêu cầu triển khai chương trình này trước khi dùng thiết bị trong lao động, và nêu ba thành phần bắt buộc theo quy định Mỹ 29 CFR 1910.134: đánh giá y tế cho người đeo, đào tạo, và kiểm tra độ khít. Kiểm tra độ khít là thành phần quyết định ngưỡng nồng độ được phép sử dụng, nên thường là việc nên làm trước.
Vì sao người có râu không được dùng mặt nạ lọc?
Hướng dẫn sử dụng của 3M liệt kê đây là một giới hạn sử dụng: không dùng với râu, lông mặt hoặc bất kỳ điều kiện nào cản trở việc làm kín giữa mặt và bề mặt đệm của mặt nạ. Lý do là kỹ thuật chứ không phải hình thức — khi vành đệm không tiếp xúc kín với da, không khí chưa lọc đi vòng qua phin và vào thẳng vùng thở.
