Tiếng một nhát máy dập, một phát súng bắn đinh hay một nhát búa gõ lên tôn chỉ kéo dài chưa tới một giây. Đo theo mức tương đương cả ca, chúng gần như không làm con số dB(A) nhích lên. Nhưng tai không đo theo cả ca: một xung đủ mạnh có thể gây tổn thương ngay trong khoảnh khắc đó. Vì vậy ồn xung cần được đánh giá riêng, bằng một chỉ số riêng và một cách tính riêng.
Bài viết đi qua cách phân loại ồn xung trong hướng dẫn chọn thiết bị bảo vệ thính giác của 3M châu Âu (theo EN 458), rồi tính thử với chụp tai chống ồn 3M X5P3E — chụp tai gắn mũ cứng có H = 36, M = 34, L = 26 dB.
Ồn xung khác ồn liên tục ở chỗ nào
3M định nghĩa ồn xung là những tiếng ồn rất ngắn, dưới một giây — ví dụ súng, súng bắn đinh, đóng cọc ở công trường, pháo hoa. Với tiếng ồn liên tục, người ta đo mức âm tương đương LAeq theo dB(A) rồi so với ngưỡng cả ca. Với ồn xung, chỉ số cần đo là mức áp suất âm đỉnh theo trọng số C, ký hiệu Lp,Cpeak, tính bằng dB(C).
Chỉ thị 2003/10/EC của Liên minh châu Âu đặt ba mốc cho mức đỉnh:
- 135 dB(C) (112 Pa) — mốc hành động dưới
- 137 dB(C) (140 Pa) — mốc hành động trên
- 140 dB(C) (200 Pa) — giá trị giới hạn
Chỉ thị nói rõ: khi so với giá trị giới hạn 140 dB(C), được tính đến mức giảm của thiết bị bảo vệ thính giác người lao động đang đeo; còn hai mốc hành động thì không tính phần bảo vệ đó. Nói cách khác, mốc hành động cho biết khi nào doanh nghiệp phải hành động, còn mức đỉnh tại tai sau chụp tai mới là con số so với giới hạn.
Ba loại ồn xung theo phổ tần
Hướng dẫn của 3M chia ồn xung thành ba loại, dựa vào việc năng lượng âm dồn ở dải tần nào. Mỗi loại dùng một chỉ số H, M hoặc L khác nhau của chụp tai, sau khi hiệu chỉnh:
| Loại ồn xung | Năng lượng dồn ở | Ví dụ theo 3M | Mức giảm hiệu chỉnh dm |
|---|---|---|---|
| Loại 1 | Tần thấp, dưới 500 Hz | Chất nổ, máy dập | L − 5 dB |
| Loại 2 | Tần trung và cao, 500–8.000 Hz | Súng bắn đinh, búa gõ lên tấm kim loại, súng trường | M − 5 dB |
| Loại 3 | Tần cao, 2.000–8.000 Hz | Súng ngắn | H |
Mức đỉnh tại tai được tính bằng công thức: L′p,Cpeak = Lp,Cpeak − dm. Ví dụ trong tài liệu 3M: chụp tai có H, M, L lần lượt 30, 24, 22 dB, ồn xung loại 1 đo được 145 dB(C) đỉnh. Khi đó dm = 22 − 5 = 17 dB, mức đỉnh tại tai là 145 − 17 = 128 dB(C) — dưới mốc 135 dB(C).
Tính thử với 3M Peltor X5P3E
Theo datasheet 3M, bản gắn mũ X5P3E có H = 36, M = 34, L = 26 dB. Áp vào bảng trên:
- Loại 1 (máy dập, nổ mìn): dm = 26 − 5 = 21 dB
- Loại 2 (súng bắn đinh, búa gõ tôn): dm = 34 − 5 = 29 dB
- Loại 3 (súng ngắn): dm = 36 dB
Ba ví dụ với mức đỉnh giả định, để thấy cách đọc kết quả:
| Nguồn ồn xung | Loại | Đỉnh đo được | dm của X5P3E | Đỉnh tại tai |
|---|---|---|---|---|
| Máy dập tôn | 1 | 145 dB(C) | 21 dB | 124 dB(C) |
| Súng bắn đinh | 2 | 140 dB(C) | 29 dB | 111 dB(C) |
| Búa gõ tấm thép | 2 | 138 dB(C) | 29 dB | 109 dB(C) |
Cả ba trường hợp đều xuống dưới 135 dB(C) tại tai. Điều đáng chú ý là trường hợp khó nhất không phải tiếng nghe “đanh” nhất, mà là máy dập — ồn xung loại 1, năng lượng dồn ở tần thấp, nơi chụp tai giảm ít nhất. Cùng mức đỉnh, X5P3E giảm ồn xung loại 1 kém hơn loại 2 tới 8 dB.
Đảo ngược phép tính sẽ ra mức đỉnh tối đa mà một mình X5P3E còn đưa được xuống dưới mốc 135 dB(C) tại tai: khoảng 156 dB(C) với ồn xung loại 1, 164 dB(C) với loại 2 và 171 dB(C) với loại 3. Gần các mốc đó, không còn dư địa cho việc đeo chưa khít. Một nguyên nhân hay gặp là gọng kính chen vào đệm tai — mức ảnh hưởng thực tế được phân tích trong bài đeo kính bảo hộ với chụp tai.
Ồn xung hiếm khi đi một mình
Một xưởng dập hay một công trường đóng cọc thường có cả tiếng ồn liên tục nền — máy nén, động cơ, quạt. Đánh giá ồn xung không thay cho đánh giá ồn liên tục; phải làm cả hai và chọn chụp tai đạt cả hai:
- Ồn liên tục: đo LA và LC, tính mức ồn tại tai theo phương pháp HML, đọc kết quả theo thang EN 458.
- Ồn xung: đo Lp,Cpeak, xếp loại 1, 2 hay 3, tính mức đỉnh tại tai bằng dm như trên.
Kết quả nào khắt khe hơn sẽ quyết định cấu hình. Với xưởng dập có ồn nền trên khoảng 100 dB(A), có thể cần đeo kép nút tai bên trong và chụp tai bên ngoài — quy tắc thực hành là lấy chỉ số cao hơn rồi cộng thêm khoảng 5 dB, không cộng thẳng hai chỉ số.
Khi nào chụp tai thụ động không phải lựa chọn đúng
X5P3E là chụp tai thụ động thông thường, phù hợp với ồn xung lặp lại trong sản xuất như dập, rèn, bắn đinh. Với những xung đơn cực mạnh như tiếng súng, hướng dẫn của 3M nhắc tới nhóm thiết bị phụ thuộc mức âm (level dependent) — loại thụ động được thiết kế riêng cho xung đơn rất lớn, và loại điện tử có hệ thống tái tạo âm thanh tự giảm khuếch đại khi âm bên ngoài tăng. Ở những vị trí đó, nên chọn đúng nhóm thiết bị này thay vì chỉ dựa vào chỉ số trên nhãn.
Đo ồn xung cho đúng
- Dùng máy đo có chức năng đo đỉnh trọng số C. Số đo dB(A) hay LAeq không thay được Lp,Cpeak.
- Đo tại vị trí đầu người lao động, trong lúc máy chạy đúng chế độ sản xuất, lặp lại đủ nhiều nhát để lấy giá trị đỉnh lớn nhất.
- Xếp loại theo phổ. Nếu chưa có số liệu phổ, đối chiếu với ví dụ của 3M: chất nổ và máy dập thuộc loại 1, súng bắn đinh và búa gõ kim loại thuộc loại 2.
- Kiểm tra độ khít cá nhân. Các con số H, M, L là trung bình phòng thí nghiệm; hệ thống 3M E-A-Rfit đo mức giảm ồn thật của từng người.
Với xưởng dập, rèn, cơ khí nặng và công trường bắt buộc đội mũ, 3M Peltor X5P3E cho mức giảm ồn cao nhất dòng chụp tai thụ động gắn mũ của 3M Peltor. Khu vực có nguy cơ điện thì chọn bản cách điện 3M Peltor X5P5E. Gợi ý cấu hình theo ngành có trong bài chụp tai gắn mũ cứng cho công trường, luyện kim, khai thác đá.
Câu hỏi thường gặp
Ồn xung là gì?
Ồn xung là tiếng ồn rất ngắn, kéo dài dưới một giây, như tiếng máy dập, súng bắn đinh, búa gõ kim loại hay đóng cọc. Ồn xung được đánh giá bằng mức áp suất âm đỉnh theo trọng số C, tính bằng dB(C), thay vì mức tương đương dB(A) dùng cho tiếng ồn liên tục.
Mức ồn xung bao nhiêu thì phải hành động?
Theo Chỉ thị 2003/10/EC của Liên minh châu Âu, mốc hành động dưới là 135 dB(C) đỉnh, mốc hành động trên là 137 dB(C) và giá trị giới hạn là 140 dB(C). Khi so với giá trị giới hạn được tính mức giảm của thiết bị bảo vệ thính giác; hai mốc hành động thì không.
Tính mức ồn xung tại tai khi đeo chụp tai thế nào?
Lấy mức đỉnh đo được trừ đi mức giảm hiệu chỉnh dm. Theo hướng dẫn của 3M, dm bằng L − 5 với ồn xung loại 1, M − 5 với loại 2 và H với loại 3. Ví dụ chụp tai 3M Peltor X5P3E với ồn xung loại 1 có dm = 26 − 5 = 21 dB.
Vì sao máy dập khó bảo vệ hơn súng bắn đinh?
Vì tiếng máy dập là ồn xung loại 1, năng lượng dồn ở tần thấp dưới 500 Hz, nơi chụp tai giảm ồn kém nhất. Với X5P3E, mức giảm hiệu chỉnh cho loại 1 là 21 dB, trong khi cho loại 2 như súng bắn đinh là 29 dB — chênh 8 dB ở cùng mức đỉnh.
