facebook

Đo tổn hao lõi cuộn cảm công suất: phương pháp hai cuộn dây và sai số góc pha

Cuộn cảm công suất nóng hơn tính toán là chuyện quen thuộc của kỹ sư thiết kế bộ nguồn. Nguyên nhân thường nằm ở tổn hao lõi: con số trong datasheet vật liệu được đo với kích thích sin ở một tần số và mật độ từ thông cố định, còn mạch thật chạy dạng sóng khác, nhiệt độ khác. Tự đo tổn hao lõi cuộn cảm trong điều kiện gần mạch thật là cách chắc chắn nhất, và phương pháp phổ biến nhất là phương pháp hai cuộn dây với máy hiện sóng. Phương pháp này đơn giản về nguyên lý nhưng có một cái bẫy lớn: sai số góc pha giữa kênh áp và kênh dòng có thể làm kết quả sai hàng chục phần trăm. Bài viết này giải thích nguyên lý, định lượng sai số và cách chọn thiết bị Keysight cho phép đo.

Keysight EXR104A
Keysight EXR104A: 1 GHz trên cả 4 kênh, 16 GSa/s, ADC 10 bit, bộ nhớ tới 1,6 Gpts.

Đo tổn hao lõi cuộn cảm: vì sao máy đo trở kháng chưa đủ

Máy phân tích trở kháng đo độ tự cảm và độ từ thẩm phức rất chính xác, nhưng ở tín hiệu nhỏ. Keysight E4990A chẳng hạn có mức tín hiệu từ 5 mV rms tới 1 V rms, hoặc 200 µA rms tới 20 mA rms, cùng DC bias tối đa ±100 mA. Tổn hao lõi trong bộ nguồn lại xảy ra ở mức từ hoá hàng trăm militesla với dòng cỡ ampe. Datasheet ferrite TDK N87 cho thấy khác biệt này rõ ràng: đồ thị độ từ thẩm phức được đo ở 0,25 mT, còn tổn hao thể tích Pv được đo ở 200 mT. Hai loại dữ liệu này không suy ra lẫn nhau.

Tiêu chuẩn IEC 62044-3:2023 quy định các phương pháp đo tổn hao công suất và độ từ thẩm biên độ của lõi từ mạch kín ở mức kích thích cao, dùng cho cuộn cảm, cuộn chặn và biến áp trong điện tử công suất. Theo phạm vi của tiêu chuẩn, các phương pháp này bao phủ thực tế từ DC tới 10 MHz, phù hợp nhất với kích thích sin; dạng sóng khác chỉ đạt độ chính xác khi mạch đo xử lý đúng cả biên độ lẫn pha trên toàn bộ phổ tần liên quan. Phụ lục C của tiêu chuẩn liệt kê nhiều phương pháp nhân, trong đó có phương pháp số hoá, tức là dùng máy hiện sóng.

Sơ đồ phương pháp hai cuộn dây để đo tổn hao lõi cuộn cảm và công thức đường cong B-H
Điện áp lấy trên cuộn thứ cấp để hở, dòng lấy trên cuộn sơ cấp; tổn hao thể tích bằng diện tích vòng B-H nhân tần số.

Phương pháp hai cuộn dây: từ điện áp, dòng điện tới đường cong B-H

Lõi được quấn hai cuộn: cuộn sơ cấp N1 vòng mang dòng kích thích i1, cuộn thứ cấp N2 vòng để hở, chỉ dùng để cảm nhận điện áp v2. Từ hai dạng sóng này tính được (theo công thức của nhóm ETH Zürich, APEC 2011):

  • Mật độ từ thông: B(t) = (1/(N2·Ae))·∫v2 dt, với Ae là tiết diện hiệu dụng.
  • Cường độ từ trường: H(t) = N1·i1(t)/le, với le là chiều dài đường từ hiệu dụng.
  • Tổn hao trên đơn vị thể tích: Pv = f·∮H dB, tức diện tích vòng đường cong B-H nhân với tần số.

Nhân với thể tích Ve = Ae·le sẽ ra tổn hao lõi P = (N1/N2)·(1/T)·∫v2·i1 dt (biến đổi đại số từ các công thức trên). Ưu điểm then chốt của phương pháp hai cuộn dây được Sullivan (Dartmouth) tóm gọn: sụt áp trên điện trở cuộn sơ cấp không xuất hiện trong phép đo, còn cuộn thứ cấp không có dòng nên cũng không có sụt áp. Tổn hao đồng một chiều vì thế bị loại khỏi kết quả. Phần còn sót là tổn hao cuộn dây cao tần dạng “điện trở tương hỗ”, vẫn lọt vào kết quả như thể là tổn hao lõi.

Muốn kết quả phản ánh tính chất vật liệu chứ không chỉ của một linh kiện, IEC 62044-3 yêu cầu lõi hình xuyến có tỉ số đường kính ngoài/trong không quá 1,4, dây quấn phân bố đều và hệ số ghép gần bằng 1; Ae, le, Ve tính theo IEC 60205.

Sai số góc pha: vì sao 1° có thể thành 44 %

Cuộn cảm tốt có điện áp và dòng điện lệch nhau gần 90°. Công suất tác dụng là phần nhỏ còn lại sau khi trừ đi phần phản kháng rất lớn, nên chỉ cần lệch pha nhỏ giữa kênh áp và kênh dòng là kết quả sai lớn. Sullivan đưa ra quy tắc gọn: sai số tương đối của tổn hao = Q·Δφ, với Q là hệ số phẩm chất của lõi và Δφ là sai số góc pha tính bằng radian. Ví dụ trong bài giảng của ông: Q = 25 và lệch 1° cho sai số 44 %. Mu và Lee (Virginia Tech) viết cùng quan hệ dưới dạng Δ = tan(φv-i)·Δφ: góc áp-dòng 30° chỉ gây sai 1 %, nhưng khi góc tiến tới 90° sai số tiến tới 100 %.

Lệch pha thường đến từ lệch thời gian giữa hai đầu dò: Δφ = 360°·f·Δt. Theo Sullivan, 1 ns trễ bằng 0,36° ở 1 MHz và 3,6° ở 10 MHz. Độ trễ của đầu dò dòng trong thực tế từ vài tới hàng trăm nano giây (Wang và cộng sự, Đại học Bristol, 2025); tài liệu này còn dẫn một nghiên cứu cho thấy lệch thời gian giữa hai đầu dò có thể gây sai số tổn hao tới ±200 %. Bảng dưới là ví dụ tính theo công thức Q·Δφ (chỉ đúng khi sai số nhỏ):

  • Q = 25, lệch 1 ns: 1,6 % ở 100 kHz, 15,7 % ở 1 MHz.
  • Q = 25, lệch 5 ns: 7,9 % ở 100 kHz, khoảng 79 % ở 1 MHz.
  • Q = 100, lệch 1 ns: 6,3 % ở 100 kHz, 63 % ở 1 MHz.

Keysight cũng thừa nhận giới hạn này trong tài liệu ứng dụng về vật liệu từ (5991-4714EN): với vật liệu tổn hao thấp, góc pha của trở kháng là yếu tố quyết định nhưng độ chính xác pha trong nhiều trường hợp không đủ.

Bảng sai số góc pha theo độ lệch thời gian đầu dò và hệ số Q của lõi
Sai số tổn hao ≈ Q × Δφ: với lõi Q = 25, lệch 1° đã gây sai số khoảng 44 %.

Giảm sai số: deskew, cảm biến dòng và triệt tiêu thành phần phản kháng

  • Deskew đầu dò. Datasheet phần mềm đo công suất U1882B của Keysight viết rằng việc cân bằng độ trễ giữa đầu dò áp và đầu dò dòng là “cực kỳ quan trọng” để đo công suất chính xác, bằng cách đưa cùng một xung vào cả hai đầu dò qua bộ gá deskew U1880A. U1880A tương thích với InfiniiVision 4000 X và nhiều dòng Infiniium. Lưu ý deskew bằng phần cứng không loại được độ lệch do ký sinh của chính mạch đo.
  • Chọn cảm biến dòng theo băng thông và độ trễ. Shunt, biến dòng, cuộn Rogowski hay đầu dò dòng DC băng rộng đều dùng được; theo Sullivan, điều then chốt với bất kỳ loại nào là băng thông và độ trễ. Hệ đo MagNet của Princeton dùng shunt dòng với dải 10 kHz – 1 MHz.
  • Triệt tiêu thành phần phản kháng. Phương pháp cộng hưởng của Virginia Tech dùng tụ nối tiếp triệt một phần điện áp của điện cảm từ hoá, đưa góc áp-dòng ra xa 90° và giảm Q hiệu dụng. Bản cải tiến năm 2017 (triệt tiêu một phần) không cần chỉnh tụ chính xác, việc triệt tiêu làm offline.
  • Nguồn kích thích. Máy phát dạng sóng như Keysight 33522B (30 MHz, 2 kênh) chỉ cho tối đa 10 Vpp, nên phải có bộ khuếch đại công suất theo sau để đạt mật độ từ thông mong muốn.

Cùng kỹ thuật đo áp và dòng đồng thời cũng xuất hiện trong bài đo điện dung ký sinh Ciss/Coss/Crss và điện tích cổng Qg của MOSFET, nơi lệch thời gian đầu dò cũng làm sai kết quả.

Đọc datasheet vật liệu và phương trình Steinmetz

Datasheet ferrite công bố Pv ở vài điểm cố định. TDK N87: 375 kW/m³ tại 100 kHz, 200 mT, 100 °C; 57 kW/m³ tại 25 kHz, 200 mT. Ferroxcube 3C90: khoảng 450 kW/m³ tại 100 kHz, 200 mT, 100 °C. Giữa các điểm, kỹ sư dùng phương trình Steinmetz Pv = k·fα·B̂β, với k, α, β là tham số vật liệu chỉ đúng trong một dải tần số và mật độ từ thông giới hạn, và chỉ áp dụng cho kích thích sin. Với dạng sóng chữ nhật của bộ nguồn chuyển mạch, iGSE (Venkatachalam, Sullivan và cộng sự, 2002) dùng lại chính k, α, β đó để tính tổn hao cho dạng từ thông bất kỳ; nhóm ETH mở rộng thành i²GSE để tính cả tổn hao hồi phục trong khoảng điện áp bằng 0.

Chính vì các mô hình này đều dựa trên dữ liệu đo, phép đo tổn hao lõi tự làm với dạng sóng thật của mạch là cách kiểm chứng mô hình đáng tin cậy trước khi chốt thiết kế.

Keysight E4990A
Keysight E4990A: 20 Hz tới 120 MHz, độ chính xác cơ bản ±0,08 %, tín hiệu 5 mV – 1 V rms, DC bias tới ±40 V / ±100 mA.

Chọn thiết bị Keysight cho phép đo tổn hao lõi

  • Máy hiện sóng Keysight EXR104A: 1 GHz trên cả 4 kênh, 16 GSa/s, ADC 10 bit, bộ nhớ tới 1,6 Gpts. Độ phân giải 10 bit giúp đọc chính xác hơn dạng sóng dòng từ hoá nhỏ nằm cạnh điện áp lớn. Với dòng Infiniium EXR, đầu dò dòng N7026A đo được 30 A liên tục, 40 A đỉnh.
  • Máy hiện sóng Keysight MSOX4154G: 1,5 GHz, 5 GSa/s, 4 kênh analog cộng 16 kênh số, ADC 8 bit. Dòng 4000 X tương thích bộ gá deskew U1880A và phần mềm đo công suất D4000PWRB (phần mềm này không có phép đo B-H, việc tính vòng B-H làm trên dữ liệu xuất ra).
  • Đầu dò vi sai điện áp cao Keysight N2790A: băng thông ≥ 100 MHz, ±140 V ở 50:1 và ±1 400 V ở 500:1, độ chính xác khuếch đại ±2 %. Dùng cho điện áp cuộn thứ cấp.
  • Đầu dò dòng Keysight N7026A: DC – 150 MHz, 1 V/A và 0,2 V/A. Cấp nguồn từ InfiniiVision chỉ được 5 A liên tục, 15 A đỉnh; có nguồn ngoài thì 30 A liên tục, 40 A đỉnh.
  • Máy phân tích trở kháng Keysight E4990A: 20 Hz tới 120 MHz, độ chính xác cơ bản ±0,08 %. Dùng cho phần tín hiệu nhỏ: độ tự cảm, độ từ thẩm phức với đồ gá 16454A (cần Option 120 và adapter 42942A), bổ sung chứ không thay thế phép đo tín hiệu lớn.

Kết luận

Đo tổn hao lõi cuộn cảm bằng phương pháp hai cuộn dây cho kết quả gần mạch thật và loại được tổn hao đồng một chiều, nhưng độ chính xác phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sai số góc pha giữa hai kênh. Với lõi Q cao, một nano giây lệch ở tần số MHz đủ làm con số vô nghĩa. Deskew đầu dò, chọn cảm biến dòng ít trễ và cân nhắc phương pháp triệt tiêu phản kháng là ba việc phải làm trước khi tin vào diện tích vòng đường cong B-H.

Biên độ và độ trễ của máy hiện sóng và đầu dò chỉ đúng như công bố khi còn trong hạn hiệu chuẩn. Techmaster Electronics cung cấp dịch vụ hiệu chuẩn máy hiện sóng, đầu dò và máy phân tích trở kháng theo ISO/IEC 17025. Liên hệ hotline 0908 173 345 để được tư vấn cấu hình đo tổn hao lõi và lịch hiệu chuẩn.

Biên soạn bởi Khanh Nguyen — Marketing Manager, Techmaster Electronics JSC.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Liên hệ Techmaster
Liên hệ chúng tôi
support techmaster