Người phụ trách an toàn thường chọn chụp tai bằng cách so con số trên nhãn: SNR 36 dB hơn SNR 30 dB, nên chọn loại 36. Nhưng có một biến số mạnh hơn mọi con số trên nhãn, và nó không nằm trong datasheet: thời gian đeo chụp tai thực tế trong ca.
Bài này tính cụ thể: một chụp tai giảm ồn rất cao như chụp tai chống ồn 3M X5P5E (SNR 36 dB) còn lại bao nhiêu khi người lao động tháo ra vài phút, vì sao họ tháo ra, và làm gì để họ đeo đủ ca.
Bảng 3M: tháo 30 phút, SNR 30 chỉ còn 12 dB
Tài liệu hướng dẫn chọn thiết bị bảo vệ thính giác của 3M châu Âu có một bảng đáng in ra dán ở phòng an toàn. 3M lấy một chụp tai SNR 30 dB, ca làm việc 8 giờ, và tính mức giảm ồn đạt được theo thời gian không đeo:
| Thời gian không đeo trong ca 8 giờ | Mức giảm ồn đạt được |
|---|---|
| Không đeo chút nào | 0 dB |
| 4 giờ | 3 dB |
| 2 giờ | 6 dB |
| 1 giờ | 9 dB |
| 30 phút | 12 dB |
| 15 phút | 15 dB |
| 7,5 phút | 18 dB |
Kết luận của 3M rất ngắn: không đeo dù chỉ vài phút cũng có thể làm mất một phần lớn mức giảm ồn.
Vì sao vài phút lại mất nhiều đến thế
Tiếng ồn tích luỹ theo năng lượng, mà thang dB là thang logarit. Mỗi khi mức ồn tăng 10 dB, năng lượng âm tăng 10 lần. Khi chụp tai giảm 30 dB, năng lượng tới tai chỉ còn một phần nghìn. Nhưng trong những phút tháo ra, tai nhận toàn bộ năng lượng — gấp một nghìn lần lúc đang đeo.
Vì vậy 15 phút không đeo, tức khoảng 3% thời gian ca, mang tới tai lượng năng lượng gấp khoảng 30 lần toàn bộ 7 giờ 45 phút còn lại cộng lại. Mức giảm ồn trung bình của cả ca bị kéo xuống theo phần nhỏ đó. Công thức tính:
Mức giảm ồn cả ca = −10 × log10( f × 10−A/10 + (1 − f) )
trong đó A là mức giảm ồn khi đeo, f là tỉ lệ thời gian đeo trong ca. Công thức này cho ra đúng bảng của 3M ở trên.
Tính lại cho X5P5E: con số trên nhãn gần như biến mất
Áp cùng công thức cho X5P5E với SNR 36 dB theo datasheet 3M:
| Thời gian không đeo trong ca 8 giờ | Chụp tai SNR 30 dB | X5P5E — SNR 36 dB |
|---|---|---|
| Đeo đủ ca | 30 dB | 36 dB |
| 5 phút | — | 19,7 dB |
| 7,5 phút | 18 dB | 18,0 dB |
| 15 phút | 15 dB | 15,0 dB |
| 30 phút | 12 dB | 12,0 dB |
| 1 giờ | 9 dB | 9,0 dB |
Chỉ cần tháo 7,5 phút, X5P5E và một chụp tai SNR 30 dB cho ra cùng một mức: khoảng 18 dB. Sáu dB chênh lệch trên nhãn bị xoá sạch, vì khi đó phần năng lượng lọt vào trong lúc không đeo lớn hơn rất nhiều phần lọt qua chụp tai.
Hệ quả thực tế: một chụp tai SNR 25 dB đeo đủ 8 giờ bảo vệ tốt hơn một chụp tai SNR 36 dB bị tháo ra 30 phút (25 dB so với khoảng 12 dB). Nhịp tháo “mỗi giờ 5 phút” — tức 40 phút một ca — kéo X5P5E xuống khoảng 10,8 dB.
Năm lý do người lao động tháo chụp tai
Muốn tăng thời gian đeo chụp tai, phải biết vì sao họ tháo ra. Năm lý do hay gặp nhất:
- Để nói chuyện. Nhấc chụp tai lên để nghe đồng nghiệp hoặc nghe điện thoại, rồi quên đeo lại.
- Nóng và đổ mồ hôi. Với khí hậu Việt Nam, đệm tai ẩm làm khó chịu, nhất là khi đội mũ cứng cả ca.
- Nghe không thấy tín hiệu. Chụp tai giảm ồn quá cao so với mức ồn thực tế làm người đeo bị cô lập. 3M ghi nhận đúng hệ quả này: người đeo thấy khó chịu và không đeo suốt thời gian tiếp xúc tiếng ồn.
- Đau đầu, ép tai. Chụp tai lắp lệch, đệm cứng do lâu không thay khiến lực ép dồn vào một điểm.
- Đi qua lại giữa khu ồn và khu yên tĩnh. Tháo ra ở khu yên tĩnh là hợp lý, nhưng nếu ranh giới vùng ồn không rõ, người lao động đeo lại muộn.
Chụp tai gắn mũ giúp gì — và không giúp gì
Bản gắn mũ cứng như X5P5E có lợi thế rõ về thời gian đeo. Chụp tai có ba vị trí: sử dụng (ép càng vào đến khi nghe “click” ở cả hai bên), chờ (nhấc khỏi tai nhưng vẫn trên mũ) và cất (lật hẳn lên khi không dùng). Người lao động không phải tháo mũ hay cất chụp tai đi đâu; đưa về vị trí sử dụng chỉ mất một thao tác. Chụp tai cũng không bị để quên trong tủ đồ hay trên bàn máy.
Nhưng vị trí chờ cũng là cái bẫy. Ở vị trí chờ, chụp tai không bảo vệ gì cả. Nếu máy vẫn chạy mà người lao động để chụp tai ở vị trí chờ, đó là thời gian không đeo — và như bảng trên, vài phút là đủ mất phần lớn mức giảm ồn. Quy tắc nên dạy: chỉ chuyển sang vị trí chờ khi đã ra khỏi vùng ồn.
Cách đưa chụp tai về vị trí sử dụng cho kín, và những thứ âm thầm làm hở đệm tai, có trong bài cách đeo và bảo quản chụp tai gắn mũ 3M Peltor.
Sáu việc giúp người lao động đeo đủ ca
- Chọn mức giảm ồn vừa đủ, không chọn cao nhất. Mục tiêu là đưa mức ồn tại tai về khoảng 70–75 dB(A), mức được xếp loại tốt theo thang EN 458 trong tài liệu của 3M. Chọn quá cao làm người đeo bị cô lập và có xu hướng tháo ra. Cách tính mức ồn tại tai từ số đo dB(A) và dB(C) có trong bài phương pháp HML.
- Kẻ rõ ranh giới vùng ồn. Biển báo bắt buộc đeo bảo vệ thính giác ở mọi lối vào; khu nghỉ, khu giao ca đặt ngoài vùng ồn.
- Có cách giao tiếp không cần tháo chụp tai. Quy ước ký hiệu tay cho các lệnh thường dùng; nơi cần trao đổi nhiều, cân nhắc thiết bị có liên lạc vô tuyến.
- Giữ đệm tai còn êm. 3M khuyến nghị thay đệm tai và foam lót ít nhất 2 lần mỗi năm; với dòng X5 là bộ vệ sinh HYX5. Đệm cứng vừa giảm độ kín vừa gây khó chịu.
- Lắp đúng trên mũ. Chụp tai và càng không chạm vào lớp lót hay mép mũ; chỉnh độ cao từng bên để lực ép đều quanh tai.
- Kiểm tra tại hiện trường, không chỉ kiểm tra hồ sơ. Quan sát ngẫu nhiên trong ca xem chụp tai đang ở vị trí sử dụng hay vị trí chờ — đó mới là chỉ số phản ánh mức bảo vệ thật.
Với vị trí vừa ồn rất cao, vừa bắt buộc đội mũ, 3M Peltor X5P5E cho mức giảm ồn cao nhất dòng thụ động gắn mũ của 3M Peltor, càng gắn mũ không dẫn điện. Gợi ý cấu hình theo từng ngành có trong bài chụp tai gắn mũ cứng cho công trường, luyện kim, khai thác đá; danh mục đầy đủ ở trang chụp tai chống ồn 3M.
Câu hỏi thường gặp
Tháo chụp tai 15 phút mỗi ca thì mất bao nhiêu dB?
Theo bảng tính trong tài liệu hướng dẫn của 3M, một chụp tai SNR 30 dB bị tháo 15 phút trong ca 8 giờ chỉ còn mức giảm ồn trung bình khoảng 15 dB. Tính theo cùng công thức, chụp tai SNR 36 dB như 3M Peltor X5P5E cũng chỉ còn khoảng 15 dB.
Vì sao chụp tai SNR cao vẫn bảo vệ kém nếu tháo ra vài phút?
Vì tiếng ồn tích luỹ theo năng lượng. Khi đeo chụp tai giảm 30 dB, năng lượng tới tai chỉ còn một phần nghìn; trong những phút tháo ra, tai nhận toàn bộ năng lượng. Phần năng lượng lọt vào lúc không đeo lớn hơn rất nhiều phần lọt qua chụp tai, nên kéo mức giảm ồn trung bình của cả ca xuống.
Để chụp tai gắn mũ ở vị trí chờ có được bảo vệ không?
Không. Ở vị trí chờ, chụp tai đã nhấc khỏi tai nên không giảm ồn. Thời gian để chụp tai ở vị trí chờ trong vùng ồn được tính là thời gian không đeo. Chỉ nên chuyển sang vị trí chờ khi đã ra khỏi vùng ồn.
Chọn chụp tai giảm ồn cao nhất có phải luôn tốt nhất?
Không. Chụp tai giảm ồn quá cao so với mức ồn thực tế có thể làm người đeo khó nghe tín hiệu cảnh báo, thấy bị cô lập và tháo ra. Theo thang EN 458 trong tài liệu của 3M, mức ồn tại tai từ 70 đến 75 dB(A) được xếp loại tốt; dưới 65 dB(A) có rủi ro bảo vệ quá mức.
