Hai siêu tụ cùng ghi 100 F trên nhãn có thể cho hai con số điện dung khác nhau, chỉ vì phòng thử của mỗi hãng nạp, giữ áp và phóng theo cách riêng. Muốn đo đặc tính siêu tụ điện để so sánh, nghiệm thu hay theo dõi lão hoá, phải khoá phương pháp trước: dòng phóng, hai mức áp đo, thời gian giữ áp, tốc độ lấy mẫu. Bài này trình bày cách đo điện dung, ESR và dòng rò theo IEC 62391-1, các bẫy sai số và cách phân vai thiết bị Keysight.

Đo đặc tính siêu tụ điện theo IEC 62391-1: ba thông số và bốn class
IEC 62391-1 là đặc tả chung cho tụ điện hai lớp (EDLC) dùng chủ yếu trong mạch DC. Bản hiện hành là Ed. 3 năm 2022, thay bản 2015. Ba đại lượng chính:
- Điện dung, đo bằng phóng dòng không đổi (phương pháp 1) hoặc nạp qua điện trở không đổi (phương pháp 2).
- Điện trở trong, tức điện trở nối tiếp tương đương trong mạch C–R nối tiếp (ESR), đo bằng phương pháp DC hoặc AC.
- Dòng rò, dòng chạy qua tụ sau khi nạp một khoảng thời gian cố định.
Chuẩn chia tụ thành các class theo điện dung và điện trở trong. Theo các tài liệu áp dụng chuẩn, dòng phóng tăng theo class: class 1 (lưu nhớ dự phòng) tỉ lệ với C, class 2 (tích trữ năng lượng) 0,4·C·UR, class 3 (công suất) 4·C·UR và class 4 (công suất tức thời) 40·C·UR, tính bằng mA với C theo farad và UR theo vôn. Cell 100 F/2,7 V được đo ở khoảng 1,08 A nếu xếp class 3, nhưng 10,8 A nếu xếp class 4: khác class là khác dòng thử.
Điện dung từ dốc phóng dòng không đổi giữa U1 và U2
Trình tự phổ biến theo phương pháp 1: nạp tới điện áp định mức UR, giữ áp không đổi 30 phút, rồi phóng ở dòng không đổi I theo class. Điện dung tính từ đoạn tuyến tính của đường phóng:
C = I·(t2 − t1) / (U1 − U2), với U1 = 0,8·UR và U2 = 0,4·UR; t1, t2 là thời điểm điện áp đi qua hai mức đó.
Bỏ đoạn đầu để loại sụt áp IR. Với cell 100 F/2,7 V, khoảng 0,8–0,4·UR là 1,08 V; tính theo công thức, phóng ở 10,8 A mất khoảng 10 s, ở 1,08 A khoảng 100 s.
Phải biết datasheet đo cách nào. Theo ghi chú ứng dụng 1007239, phương pháp 6 bước của Maxwell dùng khoảng 100 mA/F, phóng từ UR xuống nửa UR và không giữ áp, trong khi IEC 62391 có giai đoạn giữ; giữ áp cho điện dung cao hơn vì ion kịp vào sâu lỗ xốp điện cực. IEC 62576 cho xe hybrid lại tính theo năng lượng giữa 0,9 và 0,7·UR. Chỉ so khi cùng phương pháp, cùng dòng.

Điện trở nối tiếp tương đương: sụt áp IR và ngoại suy tuyến tính
Khi dòng phóng bật, điện áp cực tụ rơi ngay một đoạn ΔU = I·ESR, rồi mới giảm tuyến tính theo dốc I/C. IEC 62391-1 gọi đoạn này là sụt áp IR. Ngay sau bước dòng, đường áp chưa thẳng (còn quá độ của máy tải), nên không đọc trực tiếp một điểm.
Cách làm theo IEC 62391, mô tả trong quy trình Maxwell 1013823: kẻ đường thẳng qua đoạn phóng giữa 0,8 và 0,4·UR, ngoại suy ngược về thời điểm bắt đầu phóng; khoảng cách từ điện áp trước phóng tới giao điểm đó là ΔU, và ESR = ΔU/I. YAGEO làm gọn hơn: lấy sụt áp sau 10 ms đầu phóng ở dòng 40·C·UR. Maxwell còn công bố ESR từ điện áp hồi 5 s sau khi ngắt dòng.
Vì sao cần lấy mẫu nhanh: tính theo ΔU = I·R, mỗi 1 mΩ ở 10,8 A chỉ tạo 10,8 mV. Cửa sổ 10 ms ở chu kỳ 5 µs có khoảng 2 000 điểm; ở 100 ms/mẫu, mức tối thiểu Maxwell đặt cho phương pháp 6 bước, cửa sổ đó không có trọn một điểm.
ESR AC là con số khác: datasheet Eaton và Vishay ghi ESR đo ở 1 kHz bằng dòng xoay chiều nhỏ, việc của máy đo LCR chứ không phải nguồn hay tải DC. Khác biệt AC 1 kHz và DC xung tương tự bài đo nội trở pin bằng phương pháp AC 1 kHz và DC xung: hai con số không thay thế nhau.
Dòng rò siêu tụ: vì sao phải giữ áp đủ lâu
Theo IEC 62391-1, dòng đo được thường là tổng dòng nạp giảm theo hàm mũ và “dòng tối”, tức dòng rò nghĩa gốc. Ion cần thêm thời gian để vào lỗ trung bình và vi lỗ của điện cực, nên điện tích còn tái phân bố lâu sau khi áp cực đạt UR. Maxwell nêu rõ: giữ áp càng lâu, dòng rò siêu tụ đo được càng thấp.
Vì vậy con số dòng rò vô nghĩa nếu thiếu thời gian giữ: Maxwell và YAGEO đo sau 72 giờ, Eaton dòng PM sau 100 giờ, Vishay 196 DLC sau 30 phút. Chuẩn để các điều kiện này cho detail specification. Khi tự đo, ghi cả đường dòng theo thời gian.
Maxwell đo qua điện trở chính xác 1 Ω nối tiếp, đọc áp trên điện trở bằng bộ thu dữ liệu. Gọn hơn là dùng nguồn vừa giữ áp vừa đo dòng ở dải µA. Áp giữ phải ổn định, vì dao động nguồn tạo dòng nạp/xả qua hàng chục farad, lẫn vào số đo.

Thiết lập phép đo: nạp xả an toàn, nối 4 dây và nhiệt độ
- Nối 4 dây. Quy trình Maxwell dùng kết nối 4 điểm: dây dòng và dây đo áp tách riêng, dây đo áp kẹp sát cực tụ; nếu không, điện trở dây và kẹp cộng thẳng vào ESR.
- Nhiệt độ. Maxwell thử ở 20–25 °C, ngâm mẫu ít nhất 4 giờ ở nhiệt độ thử; IEC 62391-1 có phụ lục về thời gian cân bằng nhiệt.
- Trạng thái ban đầu. Maxwell chập mạch cell ít nhất 1 giờ trước thử và bỏ số liệu chu kỳ đầu vì cell chưa ổn định.
- An toàn. Tụ nạp đầy vẫn giữ năng lượng C·U²/2 sau khi tắt máy. Kết thúc bằng xả dòng không đổi xuống dưới 0,1 V (bước an toàn của Maxwell) hoặc về điện áp lưu kho rồi mới tháo kẹp.
- Độ chính xác máy. Maxwell yêu cầu đo áp ±0,1% UR và đo dòng ±0,1%. Phụ lục F của IEC 62391-1 hướng dẫn đưa độ không đảm bảo đo vào giới hạn chấp nhận.
Cây quyết định nhanh: so với datasheet thì đo đúng phương pháp hãng dùng; đo theo chuẩn thì xác định class, kiểm tra máy tải còn giữ dòng ở 0,4·UR và chu kỳ lấy mẫu đủ dựng đoạn ngoại suy; đo dòng rò thì chốt thời gian giữ trước.

Chọn thiết bị Keysight cho từng phép đo
- Tải điện tử DC Keysight EL34243A: hai kênh 150 V, 60 A, 300 W mỗi kênh (tổng 600 W), remote sense 4 dây, scope số hoá 200 kHz tới 256 k mẫu. Dùng cho phóng dòng không đổi để tính điện dung và ESR DC. Dải 60 A cần tối thiểu 1,5 V để đạt dòng toàn thang (điển hình), dưới đó dòng giảm theo điện trở làm việc tối thiểu 0,025 Ω; tính ra ở 1,08 V (0,4·UR của cell 2,7 V) còn khoảng 43 A. Tải không nạp được tụ, cần thêm nguồn.
- Máy phân tích nguồn Keysight N6705C: khung 4 khe, tổng 600 W, có scope và data logger; với một SMU N6780, scope lấy mẫu 5,12 µs. Dùng để nạp, giữ áp và ghi dòng rò dài hạn.
- Mô-đun SMU Keysight N6781A (lắp trong N6705C): 20 V/±1 A hoặc 6 V/±3 A, vừa nguồn vừa hút. Tự chuyển dải đo dòng xuống tới dải 10 µA (0,025% + 8 nA), hợp đo dòng rò khi giữ áp; với cell nhỏ class 1–2 làm trọn chu kỳ nạp, giữ, phóng.
- Thiết bị thử nghiệm pin Keysight E36731A: nguồn 30 V/20 A/200 W và tải tới 40 A/250 W trong một máy hai góc phần tư, scope tích hợp không cần shunt ngoài. Hợp chu kỳ nạp–phóng module nhỏ; với cell đơn 2,7 V, kiểm tra điện áp làm việc tối thiểu của phần tải.
- Đồng hồ vạn năng Keysight 34465A: 6½ chữ số, dải dòng DC từ 1 µA; đọc dòng rò nối tiếp hoặc áp trên điện trở 1 Ω theo cách Maxwell, bộ nhớ 50 000 số đo. Máy không phát dòng AC kích thích, nên ESR 1 kHz vẫn cần máy đo LCR.
Kết luận
Muốn đo đặc tính siêu tụ điện cho ra số so sánh được, phải cố định phương pháp trước: class quyết định dòng phóng, hai mức 0,8 và 0,4·UR quyết định điện dung, đường ngoại suy quyết định ESR DC, thời gian giữ áp quyết định dòng rò. Nối 4 dây, ổn định nhiệt và lấy mẫu đủ nhanh giúp con số phản ánh tụ chứ không phải dây đo.
Kết quả chỉ đáng tin khi nguồn, tải và đồng hồ còn trong giới hạn chính xác công bố. Techmaster Electronics cung cấp dịch vụ hiệu chuẩn nguồn DC, tải điện tử và đồng hồ vạn năng theo ISO/IEC 17025, cùng tư vấn cấu hình hệ đo siêu tụ. Liên hệ hotline 0908 173 345.






