Cùng một chiếc mặt nạ hàn Speedglas 9100 có thể phục vụ thợ hàn TIG inox mỏng dòng 15 A và thợ hàn que kết cấu thép dòng 250 A — nhưng chỉ khi được cài đúng độ tối, đúng độ nhạy và đúng thời gian trễ cho từng công việc.
Bài viết này đi qua ba nhóm cài đặt của kính lọc 9100XX theo từng phương pháp hàn, và các ngành thường gặp mỗi phương pháp đó tại Việt Nam.
Ba thông số cần chỉnh, không phải một
Phần lớn người dùng mới chỉ chỉnh mỗi số DIN. Thực tế kính lọc dòng 9100 có ba núm điều khiển độc lập, và bỏ qua hai cái còn lại là nguyên nhân của gần hết các phàn nàn “kính nháy”, “kính không tối” hay “kính tối chậm”.
| Thông số | Dải điều chỉnh (theo 3M) | Chỉnh khi nào |
|---|---|---|
| Độ tối (shade) | Shade 5, 8, 9–13 | Theo phương pháp hàn và cường độ dòng |
| Độ nhạy (sensitivity) | 7 mức người dùng chọn | Hồ quang yếu, hàn TIG dòng thấp, hoặc bị nhiễu ánh sáng |
| Thời gian trễ (delay) | 40 – 1.300 ms | Dòng lớn, bể hàn còn sáng lâu sau khi ngắt hồ quang |
Nguyên tắc chung: dòng hàn càng lớn thì số DIN càng cao. 3M không công bố bảng số DIN cụ thể theo từng ampe cho dòng 9100 trong tài liệu kỹ thuật, nên cách làm đúng là bắt đầu ở mức tối mà bảng hướng dẫn của máy hàn khuyến nghị, rồi tăng hoặc giảm một bậc cho tới khi thấy rõ bể hàn mà không chói.
Hàn TIG dòng thấp — bài toán khó nhất của kính tự đổi sắc
TIG dòng thấp là phép thử khắc nghiệt nhất với mọi kính hàn tự đổi sắc: hồ quang rất yếu, và trong tư thế hàn ống hoặc hàn góc, bàn tay hoặc mỏ hàn thường che mất cảm biến. Nếu cảm biến không “thấy” hồ quang, kính không tối.
3M công bố dòng kính lọc 9100 cho hiệu năng TIG dòng thấp tới mức thấp nhất là 1 A. Để đạt được điều đó trong thực tế, cần ba việc:
- Đặt độ nhạy ở mức cao — kính có 7 mức, mức càng cao càng bắt hồ quang yếu tốt;
- Giữ cho ba cảm biến hồ quang phía trước kính không bị che bởi tay, mỏ hàn hay tấm chắn gá;
- Lau sạch tấm bảo vệ ngoài — bụi mài và bồ hóng bám lên tấm chắn làm giảm lượng sáng tới cảm biến.
TIG dòng thấp phổ biến ở chế tạo thiết bị inox cho chế biến thực phẩm và dược phẩm, nơi mối hàn phải nhẵn và không đọng bẩn, cũng như trong hàng không và MRO với chi tiết nhôm mỏng.
MIG/MAG — đường hàn dài, vùng nhìn quyết định
Với MIG/MAG sản lượng cao, vấn đề không còn là bắt hồ quang mà là quan sát. Đường hàn kết cấu dài vài mét đòi hỏi nhìn được cả bể hàn hiện tại lẫn đoạn phía trước để giữ tốc độ di chuyển đều.
Đây chính là chỗ vùng nhìn 73 × 107 mm của kính lọc 9100XX phát huy — rộng gấp khoảng 1,87 lần so với kính lọc 9100V (45 × 93 mm) cùng dòng. Người thợ giảm được động tác xoay cổ liên tục để dò đường hàn.
Thời gian trễ nên đặt ở mức trung bình đến dài: dòng hàn lớn để lại bể kim loại nóng đỏ sau khi ngắt hồ quang, và nếu kính sáng lại quá sớm, ánh sáng đỏ chói vào mắt gây mỏi. Ngược lại, khi hàn đính (tack welding) liên tục nhiều mối ngắn, đặt trễ ngắn để kính sáng lại nhanh giữa các mối.
MIG/MAG là phương pháp chủ lực trong xưởng cơ khí, cơ khí ô tô và đóng tàu.
Hàn que (MMA) — dòng lớn, khói nhiều, phải tính cả hô hấp
Hàn que ngoài công trường thường chạy dòng cao, cần số DIN ở nửa trên của dải 9–13. Nhưng vấn đề lớn hơn với hàn que không nằm ở mắt mà ở phổi: que hàn có thuốc bọc sinh khói hàn đậm đặc chứa oxit kim loại.
Mũ hàn 9100 bản không cấp khí có lỗ thoát khí thở (exhaust vent) giúp giảm nhiệt, ẩm và hiện tượng đọng sương bên trong — nhưng nó không phải thiết bị bảo vệ hô hấp. Với công việc phát sinh nhiều khói hàn, phương án đúng là một trong hai:
- Dùng bản 9100-Air ghép hệ cấp khí Adflo PAPR hoặc Fresh-air III SAR — cả hai đều được 3M công bố hệ số bảo vệ APF 25;
- Hoặc dùng mặt nạ lọc dạng nửa mặt đeo bên trong, ví dụ mặt nạ nửa mặt 3M 6200 lắp phin lọc phù hợp với thành phần khói hàn.
Hàn que dòng lớn xuất hiện nhiều ở xây dựng cao tầng, dầu khí và hóa dầu, luyện kim và năng lượng gió.
Plasma, cắt và mài
3M liệt kê dòng mũ 9100 kèm kính lọc phù hợp dùng được cho hàn/cắt plasma, hàn và cắt oxy-acetylen, và mài. Với công đoạn mài, kính lọc 9100XX có thể khóa ở trạng thái sáng Shade 3 — người thợ mài, gõ xỉ, kiểm tra mối hàn mà không cần tháo mũ, đồng thời mặt vẫn được che chắn khỏi mảnh văng.
Điểm cần nhớ khi mài: khóa sáng nghĩa là kính sẽ không tự tối nếu có hồ quang bất ngờ. Sau khi mài xong phải chuyển lại chế độ hàn trước khi mồi hồ quang tiếp theo.
Công đoạn mài và đánh bóng sau hàn là đặc thù của cơ khí mài và đánh bóng cũng như cơ khí hàn cắt nói chung.
Bảng tra nhanh theo phương pháp hàn
| Phương pháp | Ưu tiên cài đặt | Ghi chú thiết bị |
|---|---|---|
| TIG 1–20 A | Độ nhạy cao; DIN thấp trong dải; trễ ngắn | Không che cảm biến; giữ tấm chắn ngoài sạch |
| TIG > 20 A | Độ nhạy trung bình; DIN trung bình | Vùng nhìn XX giúp quan sát bể hàn nhỏ |
| MIG/MAG | DIN trung bình – cao; trễ trung bình | Vùng nhìn 73 × 107 mm cho đường hàn dài |
| Hàn que (MMA) | DIN cao trong dải 9–13; trễ dài | Cân nhắc 9100-Air + Adflo (APF 25) |
| Hàn đính (tack) | Trễ ngắn nhất | Kính sáng lại nhanh giữa các mối |
| Mài / gõ xỉ | Khóa sáng Shade 3 | Nhớ trả về chế độ hàn trước khi mồi hồ quang |
Ba lỗi cài đặt hay gặp
- Kính nháy khi không hàn. 3M nêu rõ nguồn sáng nhấp nháy — đèn flash, đèn cảnh báo an toàn quay — có thể kích hoạt kính đổi sắc, và đây là hạn chế cố hữu của mọi kính tự đổi sắc, kể cả từ khoảng cách xa hoặc qua ánh sáng phản xạ. Cách xử lý 3M khuyến nghị là che chắn khu vực hàn hoặc thay bằng đèn LED, không phải hạ độ nhạy xuống mức mất an toàn.
- Đặt độ nhạy quá thấp để “đỡ nháy”. Hệ quả là kính bỏ sót hồ quang TIG dòng thấp. Ưu tiên xử lý nguồn nhiễu trước, hạ độ nhạy sau.
- Hàn trong tư thế che cảm biến. Trong không gian hẹp, cảm biến dễ bị chắn. Đây cũng là lý do làm việc trong không gian hẹp cần khảo sát tư thế hàn trước khi cấp phát thiết bị.
Câu hỏi thường gặp
Speedglas 9100XX hàn TIG được từ bao nhiêu ampe?
3M công bố dòng kính lọc Speedglas 9100 cho hiệu năng TIG dòng thấp tới mức thấp nhất là 1 A. Để đạt được trong thực tế cần đặt độ nhạy ở mức cao và không để tay hay mỏ hàn che ba cảm biến hồ quang phía trước kính.
Nên đặt độ tối DIN bao nhiêu cho hàn MIG?
3M công bố dải tối của kính lọc 9100XX là Shade 5, 8 và 9–13. Chỉnh theo phương pháp và cường độ dòng. Nhưng không đưa bảng số DIN cụ thể theo từng ampe trong tài liệu kỹ thuật dòng 9100. Cách làm đúng là bắt đầu từ mức mà bảng hướng dẫn của máy hàn khuyến nghị rồi tăng hoặc giảm một bậc cho tới khi thấy rõ bể hàn mà không chói.
